De tijd dat deepfakes een technologische curiositeit of grap waren, is voorbij. Professor Anderson Rocha omschreef deepfakes en verwante technologieën tijdens een WIPO-discussie als synthetische werkelijkheden: niet alleen technieken voor geloofwaardige vervalsingen, maar iets dat de werkelijkheid, en daarmee samenleving, recht en politiek, verandert.
De daadwerkelijke schade laat zien dat dit geen overdrijving is. Helaas groeiden niet verfijndere video's het snelst, maar schadelijk materiaal zoals seksuele uitbuiting en realtime socialengineeringcriminaliteit, waaronder stemimitatie en vervalste videogesprekken bij sollicitaties. Identificatie via gezicht en stem wordt fundamenteel bedreigd. Synthetische persfoto's en fictieve deskundigen verspreiden desinformatie en beïnvloeden de publieke opinie. Rechtbanken moeten vragen wat nog authentiek bewijs is.
Toen het probleem duidelijk werd, kwamen landen in actie. Opmerkelijk is dat zij hetzelfde probleem verschillend reguleren. We bekijken achtereenvolgens de benaderingen van de EU, de VS, Denemarken, China en Korea.
🇪🇺 EU: bestaande regels opnieuw interpreteren
Voordat nieuwe wetten worden gemaakt, moet worden onderzocht of het bestaande kader volstaat. Professor Sebastian Schwemer onderzocht vooral of de contentmoderatie uit de Digital Services Act (DSA), waarmee platforms ongepaste inhoud filteren, ook op synthetische media toepasbaar is.
Artikel 3, onder t, DSA definieert contentmoderatie als geautomatiseerde of niet-geautomatiseerde activiteiten van tussenhandeldiensten om illegale inhoud of informatie die niet aan hun voorwaarden voldoet te detecteren, identificeren en behandelen. De maatregelen omvatten lagere zichtbaarheid, demonetisering, toegangsblokkering, verwijdering en schorsing of beëindiging van accounts. Daarmee is veel ruimer dan in de oude e-commercerichtlijn bepaald wat kan worden verwijderd en hoe.
Dit kader is echter niet voldoende voor rechtstreekse toepassing op deepfakes. Ten eerste is synthetisch niet hetzelfde als illegaal: Synthetic ≠ Illegal. De DSA richt zich op illegale inhoud of overtredingen van voorwaarden, terwijl veel synthetische inhoud in geen van beide categorieën past. Ten tweede valt het criterium om te beslissen wat moet worden verwijderd zelf weg. Als echt dat nep lijkt en nep dat echt lijkt naast elkaar bestaan, ontbreekt zelfs de maatstaf voor te veel of te weinig verwijdering.
De DSA laat deepfakes niet ongemoeid. Zonder het woord te gebruiken verplicht artikel 35, lid 1, onder k, zeer grote onlineplatforms (VLOP's) tot opvallende markeringen van gegenereerde of gemanipuleerde beelden, geluiden en video's die sterk lijken op bestaande personen, zaken, plaatsen of gebeurtenissen en ten onrechte echt of waar kunnen lijken. Gebruikers moeten dergelijke inhoud ook zelf kunnen melden.
Een vergelijkbare gedachte staat in de transparantieplicht van artikel 50 van de EU-AI-verordening. Maar de markering stuit op dezelfde vraag als in Korea: wie draagt welke verantwoordelijkheid wanneer een kwaadwillende gebruiker de markering verwijdert en het materiaal verspreidt?
Toch ligt de echte kracht van de EU bij de procedure, niet bij de inhoud. Menselijke beoordeling, bezwaar en motivering van maatregelen, onder meer uit artikel 14 DSA, zijn essentieel wanneer authenticiteit moeilijk vaststaat. De resterende taak is niet alleen nauwkeuriger detecteren, maar bepalen waar wordt ingegrepen: bij generatie of verspreiding, en hoe prompts, resultaten en heruploads worden behandeld. Wat wordt gemodereerd, volgens welke procedure en onder wiens verantwoordelijkheid?
🇺🇸 Verenigde Staten: nieuwe rechten creëren
Het Amerikaanse uitgangspunt verschilt van het Europese. Volgens professor Ben Sheffner kunnen rechten op digitale replica's niet worden geperst in bestaand portret- of auteursrecht. Het Amerikaanse publicityrecht is ontworpen voor reclame en merchandising en kent brede uitzonderingen voor expressieve werken. Daardoor vallen nieuwe door AI gegenereerde uitvoeringen en stemmen van echte acteurs en zangers door de mazen.
Niet de overheid, maar de industrie kwam eerst in actie. Het SAG-AFTRA-akkoord na de staking van acteurs en omroepmedewerkers in 2023 fungeerde als voorlopige norm. Het onderscheidt replica's die binnen een arbeidsrelatie worden gemaakt van onafhankelijk gegenereerde replica's. Dat is minder een technisch onderscheid dan een compromis over transactiekosten en verantwoordelijkheid, met behoud van productiepraktijken en erkenning van de zeggenschap van acteurs.
De No Fakes Act moet dit federaal verankeren. Het voorstel schept een nieuw, erfelijk en overdraagbaar federaal eigendomsrecht op realistische digitale replica's tot zeventig jaar na overlijden. Ook platforms en aanbieders van AI-tools krijgen verantwoordelijkheid gedurende generatie en verspreiding.
Er zijn twee grote discussiepunten. Uitzonderingen voor nieuws, biografie, kritiek, wetenschap en satire bestaan, maar de voorwaarden zijn onduidelijk. Daarnaast kan verplichte onmiddellijke verwijdering na melding door de rechthebbende, plus automatische blokkering van vergelijkbare heruploads, tot overblokkering leiden.
Entertainmentbedrijven en artiestenorganisaties vragen duidelijke federale bescherming tegen werkelijke schade, zoals seksuele deepfakes en fraude met synthetische stemmen. Voorstanders van uitingsvrijheid vrezen dat procederen op basis van alleen rechtsschending, zonder concrete schade, kritiek, satire en historische reconstructie remt. Documentairemakers vrezen een omgeving waarin uiten toestemming vereist; kleine platforms en opensourcegemeenschappen krijgen dure filterinfrastructuur te dragen.
🇩🇰 Denemarken: auteursrecht uitbreiden
Denemarken handelde bijzonder snel en vergaand. De door professor Stina Teilmann-Lock besproken wetswijziging creëert binnen het bestaande auteursrecht twee nieuwe rechten voor deepfakes en treedt op 31 maart 2026 in werking.
Het eerste beschermt uitvoerende kunstenaars: een realistische digitale nabootsing van hun artistieke uitvoering vereist toestemming. Omdat ook uitvoeringen worden beschermd ongeacht hun werkstatus, raakt dit volgens critici aan de definitie van het werk waarop auteursrecht berust.
Het tweede beschermt tegen uiterlijke nabootsing: realistische imitatie van fysieke en persoonlijke kenmerken van natuurlijke personen wordt voor iedereen beschermd, ongeacht nationaliteit. Parodie, satire en maatschappijkritiek zijn uitgezonderd, maar ook die uitzondering kan worden beperkt bij risico op ernstige schade door desinformatie.
Denemarken probeert zo de grondslagen uit privacy-, marketing- en strafrecht samen te brengen in één duidelijk criterium voor verwijdering door platforms. Twee vragen blijven: 1) hoe blijven begrippen als artistieke uitvoering en realistische imitatie stabiel bij technologische ontwikkeling; 2) krijgen deze rechten daadwerkelijk prioriteit met de beperkte capaciteit van politie en justitie?
Teilmann-Lock noemt ten slotte een interessante mogelijkheid: de regeling kan niet alleen deepfakes beperken, maar ook nieuwe markten, zoals avatars en synthetische beroemdheden, binnen een wettelijk kader brengen.
Wordt vervolgd in het volgende artikel.